Object van de Maand: Fris-servies

Augustus 2020 – In 2018 schreef Anna Ietswaart een artikel voor het Van Eesteren Museum over de serviescollectie van verzamelaars Kees Slegt en Ingeborg Kurpershoek. Hun bijzondere collectie bestaat uit zeldzame edities van de Fris Edamserviezen en uit serviezen van Mosa Maastricht. Om deze serviezen opnieuw in de spotlight te zetten, is het Fris-servies deze maand het Object van de Maand. Volgende maand nemen we het Mosa-servies onder loep.

Van vis naar klei
De N.V. Keramische Industrie Fris is opgericht door Gerrit Fris en was van 1947 tot 1969 gevestigd te Edam. Toen na de Tweede Wereldoorlog in de regio rondom Gouda (bekend van de plateelfabriek en vervaardiging van keramiek) een groot gebrek aan arbeidskrachten was, ging de familie Fris op zoek naar een andere vestigingsplaats. Ze koos voor het veel noordelijker gelegen Edam, een dorp waar grote werkloosheid onder voormalige vissers was ontstaan door het indammen van de Zuiderzee. Met enige goede wil en hard werken, schoolden ze een groep voormalige vissers om tot keramisten en op 3 januari 1947 vond de officiële opening van de keramiekfabriek Fris plaats.

Eenvoudig met aandacht voor detail
Veel Nederlandse keramiekproducenten werkten in die tijd met ontwerpers die beroemd werden vanwege hun bijzondere ontwerpen. In het geval van Fris Edam was dat Willem de Vries. In de periode 1947-1969 werden verschillende series uitgebracht van zijn hand, waaronder de serviezen Edam, Symfonie en Jubilant. De serviezen kenmerkten zich door de stijlvolle en evenwichtige vormgeving, altijd vrij eenvoudig maar met aandacht voor detail. De gekozen kleurstellingen waren doorgaans vrij zacht, zoals grijs en verschillende pasteltinten. De vorm en kleuren van het aardewerk waren geïnspireerd op de ideeën van Bauhaus en de Nieuwe Zakelijkheid. In de eerste jaren van het bestaan van de fabriek werd nog veel aardewerk met de hand gedraaid, daarna werden steeds meer artikelen gegoten. Fris Edam specialiseerde zich vanaf 1947 in het vervaardigen van thee-, koffie- en ontbijtserviezen; dagelijkse artikelen voor huishoudelijk gebruik. Daarnaast werden ook losse artikelen als melkkannen en eierschalen op de markt gebracht, evenals wat luxere gebruiksaardewerk, zoals vazen.

Goedgekeurd
Het merk Fris was al snel favoriet bij de Stichting Goed Wonen en kreeg in tijdschriften ruimschoots aandacht. Fris kreeg het Goed Wonenkeurmerk en was alleen te koop bij de firma Metz & Co en bij De Bijenkorf. ‘Een kop en schotel kostte wel 25 gulden. Mijn ouders kregen er elke verjaardag een stuk bij. Zo breidden ze het uit’, aldus verzamelaar Kees Slegt. Slegt groeide op met borden, theekopjes en dekschalen van Fris. Zijn ouders hadden het Edam- en het Jubilant-servies. Samen met zijn vrouw Ingeborg Kurpershoek begon hij vanaf 1992 te verzamelen: ‘In de jaren 90 kwam er ontzettend veel los uit nalatenschappen, en de waarde was nog net niet zo heel erg bekend. Vaak waren het overblijfsels van een uitzet, de rest was gebroken.’

In gebruik
Slegt verhuisde in 1956 als kleine jongen met zijn ouders naar Amsterdam Geuzenveld. Het tot dan toe bij elkaar verzamelde Edam-servies van Fris verhuisde mee. Fris bracht tot halverwege de jaren 50 vooral aardewerk uit. Dat was kwalitatief sterk materiaal dat in grote aantallen kon worden geproduceerd en bovendien tegen een stootje kon. Echt porselein was voor veel huishoudens te duur en te kwetsbaar. In 1958 kwam Fris Edam met een innovatie: een servies gemaakt van half porselein, half aardewerk. Het Jubilant-servies was daarmee de gulden middenweg tussen luxe en gemak. Het werd door het gezin Slegt dan ook meteen gespaard. Het gezin gebruikte het servies dagelijks, tot er bijna niets van over was. Slegt heeft grote waardering voor het oog voor kwaliteit van zijn moeder: ‘Als dienstmeisje werkte ze in huizen waar luxe goed als Wedgwood op tafel stond. Toch begreep zij al vroeg de kwaliteit van hedendaags Dutch Design. Mijn vader was huisschilder en zij huisvrouw; precies de doelgroep die de Stichting Goed Wonen altijd had proberen te bereiken. Het was de verheffingsgedachte uit de jaren 50.’

Keramiek in Nederland: Mosa
Het Jubilant-servies en verschillende andere Fris-serviezen in de verzameling van Slegt en Kurpershoek zijn inmiddels compleet. Tijdens hun zoektochten naar artikelen van Fris Edamserviezen, ontdekten Slegt en Kurpershoek ook de serviezen van Mosa uit Maastricht. Ook Mosa produceerde veel bijzondere serviezen en werkte daarvoor samen met zeer getalenteerde ontwerpers. Uiteindelijk doneerden Slegt en Kurpershoek hun collectie Mosa-servies aan het Van Eesteren Museum. In de volgende editie van Object van de Maand duiken we dieper in die collectie.

Bezoek de museumwoning
Wilt u het Fris Servies zelf komen bekijken? Dat kan! Tijdens een bezoek aan onze Van Eesteren Museumwoning, elke donderdag t/m zondag, van 14.30 – 16.00 uur. Onder leiding van een gids bezoekt u de jaren 50 woning en zijn collectiestukken, waaronder dit bijzondere servies. Kijk hier voor meer informatie over een bezoek aan de woning en kom alle bijzondere objecten er zelf bekijken. Hier lees je meer over de museumwoning.

Alle andere Objecten van de Maand zijn hier terug te lezen.

Auteur: Lisa Hardon, coördinator Van Eesteren Museumwoning en auteur van Zakka Stories.

NB. Dit artikel is tot stand gekomen dankzij Anna Ietswaart en een bewerking van haar originele artikel. Volgende maand gaat het Object van de Maand in op het Mosa-servies. Het originele artikel van Ietswaart, inclusief het interview met Kees Slegt, is geprint te lezen in het museumcafé van het Van Eesteren Museum, in het Van Eesteren Paviljoen.


Uitgelicht

Verkoop Tussen Kunst & Vintage. Vrijwilliger Jennifer toont telefoon. Foto: Anna Ietswaart.


van Eesteren Museum