Object van de Maand: Vliegenkast

Maart 2021 – Misschien is dit wel het verrassendste object in de museumwoning. Want waar de zogeheten vliegenkast in de jaren 50 in een gemiddeld huishouden nog heel gewoon was, wordt hij daar tegenwoordig niet meer gebruikt. De vliegenkast had als functie proviand op een beschutte plek in de keuken koel, droog en vrij van vliegen te bewaren. Je kunt hem zien als een voorloper van de koelkast. Deze maand staat de vliegenkast in de spotlight en vertellen wij u meer over hoe het museum aan dit object is gekomen.

Gered van de stort
In 2015 ging een langgekoesterde wens van het Van Eesteren Museum in vervulling: de Van Eesteren Museumwoning kreeg een vliegenkast. Wouter de Back, vrijwilliger van het museum van het eerste uur, zag hem hangen op het balkon van zijn buren. ‘Het viel wel op, zo’n ouderwets ding in Nieuw-Sloten.’ Toen hij in de gaten kreeg dat zijn buren verhuisden, snelde hij naar de straatkant en kon de kast nog net voor de vuilniswagen wegslepen.

Mevrouw Zaagsma is de betreffende buurvrouw. Ze vindt het leuk dat de vliegenkast nu een plekje heeft in de museumwoning. ‘We hadden in onze vorige woning een vrij kleine koelkast. Toen we 20 jaar geleden in Sloten kwamen wonen, heeft mijn man die vliegenkast getimmerd. We legden er vooral groente en fruit in. Melk en vleeswaren gingen in de koelkast.’ De vliegenkast kende ze nog uit haar jeugd op de Spaarndammerdijk. ‘Je kon ze overal op de balkons zien hangen.’

Natuurlijke koelkast
Wat is een vliegenkast? Het lijkt zo vanzelfsprekend: melk, vlees en groente houd je goed in de koelkast. Maar tot ver in de twintigste eeuw bewaarden mensen in Nederland, ook in de nieuw gebouwde wijken van Nieuw-West, bederfelijke waar in een vliegenkast.

De meeste mensen hingen hun vliegenkast op het balkon. Daar hing hij in de schaduw en luchtcirculatie hield het voedsel koel. Door het horrengaas konden vliegen niet bij het eten komen. Bovendien had je zo geen etensgeurtjes in huis. Wie een zogenoemde koele kamer had, zoals het kleine kamertje naast de keuken in de museumwoning, hing de vliegenkast daar. De meeste mensen timmerden hun eigen vliegenkast, maar ze waren ook kant-en-klaar te koop.

Wat bewaarde je in een vliegenkast? Eigenlijk alles wat wij tegenwoordig in de koelkast bewaren. Boter, kaas, vlees en vleeswaren, groente en fruit, open potjes en kliekjes. Een vliegenkast houdt wel insecten tegen maar geen bacteriën. Veel producten zijn zonder koeling slechts één à twee dagen houdbaar, maar gelukkig kwamen de melkboer en de groenteboer dagelijks aan de deur. Als het buiten vroor kon je de vliegenkast overigens niet gebruiken, tenzij je ijsblokjes wilde.

Het einde van de vliegenkast
Met de introductie van de huishoudkoelkast verdween de vliegenkast langzaam van het balkon. Met nadruk op langzaam. In vergelijking met het buitenland kwam de verkoop van koelkasten in Nederland namelijk heel traag op gang. In 1957 hadden slechts 10 van de 1.000 Nederlanders een elektrische koelkast in huis terwijl het Europese gemiddelde lag op 55, met Zweden aan kop met 187 koelkasten op elke 1.000 inwoners. In de VS was de verkoop van huishoudkoelkasten al in de jaren 30 begonnen en beschikte al in 1950 meer dan 90% van de huishoudens in de stad over een koelkast.

De aanschafprijs was een belangrijke belemmering; in 1950 betaalde je voor een kleine koelkast 645 gulden.Dat was de helft van het modale besteedbare jaarinkomen. Als in 1962 de weeldebelasting wordt afgeschaft, de belasting op luxe goederen als koelkasten, begint de koelkast aan een opmars in ons land. Tien jaar later heeft 75% van de huishoudens een Philips, Bauknecht of Elektrolux staan. Vooral de zegeltjesactie van Albert Heijn heeft hieraan bijgedragen; ineens kostte een koelkast nog ‘maar’ 252 gulden. Tussen 1962 en 1974 spaarden 145.000 klanten zo een koelkast bij elkaar.

Toch is de financiële situatie niet de hoofdreden voor de trage introductie van de koelkast. Sociologen vermoeden dat een reden kan zijn dat Nederlanders gehecht waren aan traditionele bewaarmethoden, zoals wecken, de kelder en… de vliegenkast.

Bezoek de museumwoning
Kom de vliegenkast en de vele andere designklassiekers bekijken tijdens een bezoek aan onze Van Eesteren Museumwoning. Onder leiding van een gids bezoekt u de jaren 50 woning en zijn collectiestukken. Dit kan elke donderdag t/m zondag, van 14.30-16.00 uur.

Kijk hier voor meer informatie over een bezoek aan de woning.

Check voorafgaand aan uw bezoek onze website voor de actuele openingstijden in verband met het coronavirus en onze coronamaatregelen.

En lees hier over alle andere Objecten van de Maand.


Uitgelicht

We built this city on Rock and Roll tm 27 juni 2021 1650x1080


van Eesteren Museum