Object van de Maand: petroleumstel Haller

Juni 2021 – Het petroleumstel nam in veel keukens in de jaren 50 een prominente plek in. In die jaren werd hier door veel Nederlanders op gekookt. Vaak ging het dan om een petroleumstel van de Duitse producent Haller. Hoe dat koken op petroleum in de praktijk ging, en waarom we het in de keukens van nu niet meer tegenkomen, lees je in deze editie van het Object van de Maand: het petroleumstel.

Koken op petroleum
Petroleum is een brandstof en is vergelijkbaar met benzine en kerosine. Hij werd in de eerste helft van de 20ste eeuw in veel huishoudens in Nederland gebruikt, vooral om op te koken en voor de verlichting. Petroleum was vóór de komst van aardgas erg populair, omdat het makkelijk verkrijgbaar was – bij de drogist of het petroleummannetje, die aan huis kwam – en bovendien goedkoop. Koken op petroleum ging op een petroleumstel. Dat bestond uit een geëmailleerd reservoir voor petroleum, afgedekt met een plaat waar de lont doorheen ging en een gietijzeren opzetstuk voor de pannen. Wanneer de lont brandde kon de vlam hoger en lager gedraaid worden middels een regelaar aan de zijkant. Hoewel er verschillende producenten zijn die petroleumstellen maakten, is het stel van de Duitse firma Haller (zie foto’s) veruit het bekendste. Haller bracht ze uit in de kleuren rood, blauw, geel en groen. In onze museumwoning bevindt zich een groen petroleumstel van Haller.

Het eten
Omdat petroleum goedkoop was en de vlam van het petroleumstel goed laag gezet kon worden, leende het petroleumstel zich uitermate goed voor de traditionele Hollandse kost. Stoofvlees kon er lang op sudderen en peertjes uren op stoven, en dat gebeurde veelal in grijze emaille pannen, zoals die ook in de woning te zien zijn. Eén van onze woninggidsen herinnert zich goed hoe het stoofvlees werd geserveerd: met sperziebonen in het nat, paneermeel en een gekookte aardappel. Uiteraard bereid door zijn moeder, op een petroleumstel.

Stank en brandgevaar
Dat vlees of peren lang konden sudderen op een petroleumstel had ook een aantal grote nadelen, namelijk stank en brandgevaar. De geur van petroleum was namelijk zo penetrant dat men hem vond stinken. En dat is best vervelend als het stoofvlees nog een hele middag op moet staan. Petroleum had ook een ander groot nadeel, namelijk dat het heel brandbaar is. Je moest echt oppassen om geen brand te veroorzaken. Misschien kent u bakjes uit die tijd met daarop de aanduiding ‘zeep’, ‘zand’ en ‘soda’? De reden dat men zand in de keuken had, was om snel een brandje te kunnen blussen.

Einde van een tijdperk
De nadelen van het koken op petroleum gaven echter ook ruimte aan nieuwe innovaties. Als eerste was er het stadsgas, waarvoor bij de bouw van de nieuwe wijken Slotermeer en Geuzenveld al zogenoemde stadsgasleidingen werden aangelegd. Stadsgas was uit kolen opgewekt gas, dat in de Westergasfabriek of in de Oostergasfabriek werd gemaakt. Maar het stadsgas was nog duur en niet iedereen was erop aangesloten. Dat veranderde in 1962 met de komst van Nederlands aardgas. Met de vondst van de aardgasbel in Slochteren (Groningen) werd een nieuwe bron aangeboord waardoor gas in grote hoeveelheden beschikbaar werd voor alle Nederlanders. Het betekende het begin van het einde voor het petroleumstel. In de keukens kwamen nu gasfornuizen, aangesloten op de aardgasleiding, die veel veiliger en schoner waren en bovendien niet stonken. En hoewel een enkeling nog vasthield aan het ouderwets sudderen op petroleum, verdween het zo geliefde petroleumstel toch langzaam uit het dagelijks leven.

Bezoek de museumwoning
Benieuwd geworden naar het petroleumstel en het koken in de jaren 50? Kom dan deze en vele andere designklassiekers bekijken tijdens een bezoek aan de Van Eesteren Museumwoning. De woning is te bezoeken op donderdag t/m zondag. Klik hier voor meer informatie en tickets.

Deel je eetherinneringen!
Voor ons nieuwe museumcafé verzamelt Het Van Eesteren Museum herinneringen aan eten en koken in de jaren 50. Welke gerechten werden er bij u thuis gegeten? En hoe werd er gekookt? Herinnert u zich bepaalde geuren? En zo ja, welke? Wij ontvangen graag persoonlijke verhalen en herinneringen over eten in de jaren 50 op programma@vaneesterenmuseum.nl.

Andere Objecten van de Maand
Alle andere Objecten van de Maand zijn hier te bekijken.

Auteur: Lisa Hardon, coördinator Van Eesteren Museumwoning en auteur van Zakka Stories


Uitgelicht

Tentoonstelling We built this city on Rock and Roll - Foto Luuk KramerVerkoop Tussen Kunst & Vintage. Vrijwilliger Jennifer toont telefoon. Foto: Anna Ietswaart.


van Eesteren Museum